GKI, czyli wskaźnik glukozowo-ketonowy: co znaczą liczby na twoim mierniku

Co mierzy GKI i jak go policzyć

W twojej krwi zawsze krążą oba paliwa: glukoza (cukier) i ketony (powstające z tłuszczu). W zwykły dzień, gdy jesz, glukozy jest dużo, a ketonów prawie wcale. W miarę trwania postu glukoza powoli opada, a ketony rosną. Wskaźnik glukozowo-ketonowy po prostu sprowadza obie wartości do jednej skali - dzieli jedną przez drugą - i w efekcie jedna liczba mówi, które paliwo aktualnie wygrywa.

Do wzoru obie wartości muszą być w tej samej jednostce, mmol/l. Mierniki ketonów i tak podają ketony we krwi (beta-hydroksymaślan, BHB) w mmol/l. Haczyk to glukoza: w Polsce, w USA i w wielu innych krajach glukometry pokazują ją w mg/dl - wtedy dzielisz wynik przez 18, żeby dostać mmol/l. Potem dzielisz glukozę przez ketony i gotowe.

Wskaźnik zaproponował w 2015 roku zespół Thomasa Seyfrieda, badacza raka. Chodziło o to, żeby pacjenci na terapii metabolicznej mieli jeden cel do pilnowania zamiast dwóch. Od tamtej pory stał się standardowym odczytem w miernikach dla zwykłych użytkowników, bo u zdrowej osoby na poście sprawdza się równie dobrze: wygładza codzienne wahania obu liczb i pokazuje trend.

Strefy: od najedzonego do ketozy terapeutycznej

Poniższe przedziały to te, których używa większość mierników i lekarzy. Pochodzą z pracy zespołu Seyfrieda, choć każda aplikacja trochę je po swojemu uprościła - dokładne granice potrafią się różnić o punkt w tę czy w tamtą stronę.

Dwie rzeczy warto zauważyć. Po pierwsze, skala nie jest liniowa: różnica między 9 a 3 to różnica między „ledwo poszczę” a „wyraźnie poszczę”, a różnica między 1,5 a 0,9 prawie nie zasługuje na wzmiankę. Po drugie, przy niższych wartościach nie czeka żadna nagroda. GKI 1,1 zamiast 0,9 nie mówi nic użytecznego o zdrowej osobie na 3-dniowym poście - oba wyniki znaczą, że jesteś głęboko w ketozie i robisz wszystko jak trzeba.

Prawdziwy 72-godzinny post, z miernikiem

To prawdziwe odczyty z nakłucia palca - jednego z nas - zebrane zwykłym domowym miernikiem glukozy i ketonów podczas postu wodnego z samymi elektrolitami. Jeden post, jedna osoba: przykład z życia, nie badanie. Ale kształt tej krzywej to ten sam kształt, który widzi prawie każdy.

Przeczytaj wiersze po kolei i rzucają się w oczy trzy rzeczy. Ketony rosną równo i nie przestają aż do pierwszego posiłku: 1,4, 3,1, 4,1, 5,7, na koniec 9,7 - a dwie godziny po jedzeniu są już o połowę niżej. Glukoza nie spada po linii prostej: schodzi w dół, wraca w górę, znowu schodzi i osiada w okolicach 60. A GKI największą drogę pokonuje przez pierwsze półtora dnia, potem trzyma się okolic 1 i trzeciego dnia schodzi poniżej - dokładnie tak, jak przewiduje tabela stref.

Ostatni wiersz też jest ciekawy. Dwie godziny po przerwaniu postu bulionem, kolagenem, awokado, jajkami i odrobiną kiszonej kapusty glukoza wynosiła 82 - czyli praktycznie żadnego skoku, bo nie było na czym skoczyć. To praktyczny argument za niskowęglowodanowym pierwszym posiłkiem: przejściowa poposzczeniowa insulinooporność nie ma okazji się pokazać. Ketony reagują za to od razu - białko i powrót insuliny w ciągu paru godzin przykręcają produkcję, a GKI wrócił z 0,3 do 1,3.

Dlaczego glukoza w trakcie postu idzie w górę

To odczyt, który najbardziej ludzi dezorientuje. Glukoza 67 w 32. godzinie i 80 w 48. - w górę, nie w dół, bez grama jedzenia. Czy post sam się przerwał?

Nie. Twoje ciało nie pozwoli glukozie spaść w okolice zera, bo kilka tkanek - czerwone krwinki, część nerek, pewna część mózgu - potrafi działać wyłącznie na niej. Dlatego wątroba przez cały post produkuje nową glukozę; ten proces to glukoneogeneza. Surowcem jest glicerol, uwalniany za każdym razem, gdy cząsteczka tłuszczu rozpada się na paliwo, do tego mleczan i niewielka ilość aminokwasów. Im więcej tłuszczu spalasz, tym więcej glicerolu uwalniasz i tym więcej glukozy wątroba może z niego zrobić. W głębokiej ketozie produkcję glukozy napędza samo spalanie tłuszczu.

Właśnie dlatego glukoza na długim poście zwykle osiada gdzieś w przedziale 60-80 i faluje wokół tego poziomu, zamiast dalej się osuwać. Znaczy to też, że pojedynczy odczyt glukozy mówi bardzo mało o tym, jak idzie post. Informacja siedzi w ketonach i w GKI: jeśli ketony wciąż rosną, post jest nienaruszony, cokolwiek glukoza wyprawiała przez ostatnie parę godzin.

Co naprawdę znaczy „ketoza terapeutyczna”

Ta nazwa brzmi jak obietnica, więc warto być precyzyjnym. „Ketoza terapeutyczna” to określenie z badań klinicznych na głębszy koniec ketozy - ketony we krwi powyżej mniej więcej 3 mmol/l, GKI poniżej 3, najlepiej w okolicy 1. Wywodzi się z medycznych zastosowań diety ketogenicznej: pierwotnie chodziło o lekooporną padaczkę u dzieci, gdzie dieta keto jest stosowana od stu lat, a w ostatnich latach o badania nad metabolizmem nowotworów, niektórymi chorobami mózgu i chorobami metabolicznymi.

W tych badaniach GKI służy jako cel, bo śledzi dokładnie to, do czego zmierza terapia: małą dostępność glukozy przy dużej dostępności ketonów. Zespół Seyfrieda zaproponował GKI równy 1 lub niższy jako cel dla pacjentów onkologicznych na terapii metabolicznej. Stąd właśnie wziął się ten „GKI poniżej 1”, który krąży po forach o poście.

Dla zdrowej osoby robiącej 3-dniowy post uczciwa odpowiedź brzmi tak: dotarcie do zakresu terapeutycznego jest normalne, spodziewane i bezpieczne. Potwierdza, że jesteś tak głęboko, jak post wodny w ogóle sięga. Nie znaczy natomiast, że w twoim ciele zachodzi jakiś konkretny efekt terapeutyczny - takie tezy bada się u pacjentów, pod nadzorem, na protokołach trwających tygodniami. Ta etykieta opisuje stan, a nie gwarantowany wynik.

Ketoza to nie kwasica ketonowa

Oba słowa zaczynają się na „keto”, więc odczyt 4 czy 5 mmol/l u niektórych budzi niepokój. Różnica jest prosta i ważna.

Ketoza, czyli stan, do którego prowadzi post, jest regulowana. Insuliny jest mało, ale jest, i trzyma produkcję ketonów w ryzach - zwykle 3-6 mmol/l na głębokim etapie postu wodnego, czasem odrobinę więcej. Glukoza jest niska albo w normie. pH krwi się nie zmienia.

Cukrzycowa kwasica ketonowa nie ma tej regulacji. Pojawia się, gdy insuliny nie ma w ogóle - w praktyce przy cukrzycy typu 1 albo w szczególnych sytuacjach przy zaawansowanej cukrzycy typu 2. Bez insuliny ketony przekraczają 10 mmol/l bez żadnego hamulca, a co kluczowe, glukoza jest jednocześnie wysoka, często powyżej 250 mg/dl, bo nic nie wprowadza jej do komórek. Krew się zakwasza. To stan zagrożenia życia.

Obraz, jaki daje post - rosnące ketony przy niskiej lub normalnej glukozie - z definicji nie jest więc kwasicą. Jeśli masz cukrzycę typu 1, przedłużony post wymaga lekarza jeszcze zanim zaczniesz; sam miernik nie wystarczy. Dla wszystkich pozostałych ketony 4 przy glukozie 80 to po prostu dobrze idący post.

Najczęstsze pytania